Pogranicze cieszyńskie, pogranicza identyfikacji – wymiary inności i obcości w tekstach Jana Wantuły, Jana Szczepańskiego i Józefa Pilcha
Abstrakt
W artykule zaprezentowano różne odniesienia kategorii inności i obcości pojawiające się w tekstach socjologa Jana Szczepańskiego oraz bibliofilów i historyków amatorów Jana Wantuły i Józefa Pilcha. Postacie te łączyło pochodzenie z ewangelickich rodzin chłopskich w Ustroniu na Śląsku Cieszyńskim, a ponadto więzi rodzinno-przyjacielskie. Autorka rozważa, jaki wpływ na funkcjonowanie tytułowych kategorii w ich pismach ma wychowanie na pograniczu państw i kultur, jak z perspektywy południowych kresów konstruują oni figurę Obcego, a równocześnie wyobrażenie własnej inności wobec Polski. Owa inność zasadza się m.in. na identyfikacji z odmiennym modelem kultury, związanym z etosem protestanckim. Na tym tle widać również problem stosunku bohaterów szkicu do innych religii, który odsyła do kwestii solidarności, ujrzenia w innym drugiego „ja” oraz ujrzenia inności w sobie. Tę ostatnią Szczepański, Pilch i Wantuła usiłują zgłębiać w tekstach autobiograficznych, a drogą ku temu okazuje się specyfika Śląska Cieszyńskiego. Autorka pokazuje, że inność nie tylko wewnętrzne naznacza tożsamość, ale też dzięki temu pozwala lepiej zrozumieć, kim się jest.
Bibliografia
Baszczak Błażej: Narracja i tożsamość. Paula Ricoeura hermeneutyka antropologiczna. Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza UZ 2010.
Beauvois Daniel: Mit „kresów polskich”, czyli jak mu położyć kres. W: Polskie mity polityczne XIX i XX wieku. T. IX. Red. Wojciech Wrzesiński. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski 1994 s. 93-105.
Benedyktowicz Zbigniew: Portrety „obcego”. Od stereotypu do symbolu. Kraków: Wydawnictwo UJ 2000.
Blanchard Jean-Marc: Of Cannibalism and Autobiography. „Modern Language Notes” 1978 nr 4 s. 654-676.
Broda Jan: Piśmiorze cieszyńscy. „Kwartalnik Opolski” 1992 nr 3/4 s. 132-137, 1993 nr 1 s. 80-88.
Burzyńska Anna, Markowski Michał Paweł: Teorie literatury XX wieku. Podręcznik. Kraków: Znak 2006.
Czermińska Małgorzata: Postawa autobiograficzna. W: Studia o narracji. Red. Jan Błoński, Stanisław Jaworski, Janusz Sławiński. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1982 s. 226-230.
Dąbrowska-Partyka Maria: Literatura pogranicza, pogranicza literatury. Kraków: Wydawnictwo UJ 2004.
Delaperrière Maria: Gdzie są moje granice? O postkolonializmie w literaturze. „Teksty Drugie” 2008 nr 6 s. 9-19.
Derrida Jacques: Psyche. Odkrywanie Innego. Przeł. Michał Paweł Markowski. W: Postmodernizm. Antologia przekładów. Oprac. Ryszard Nycz. Kraków: Baran i Suszczyński 1997 s. 81-107.
Donnan Hastings, Wilson Thomas M.: Granice tożsamości, narodu, państwa. Przeł. Małgorzata Głowacka-Grajper. Kraków: Wydawnictwo UJ 2007.
Gadamer Hans-Georg: Język i rozumienie. Przeł. Beata Sierocka. W: Tenże. Język i rozumienie. Wybór i posł. Piotr Dehnel. Warszawa: Fundacja Aletheia 2003 s. 5-24.
Gadamer Hans-Georg: Prawda i metoda. Zarys hermeneutyki filozoficznej. Przeł. Bogdan Baran. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2007.
Gadamer Hans-Georg: Prawda w naukach humanistycznych. Przeł. Agata Mergler. W: Tenże. Teoria, etyka, edukacja. Eseje wybrane. Red. Paweł Dybel. Warszawa: Wydawnictwo UW 2008 s. 102-110.
Galant Arleta: Inny, czyli kto? Na marginesie lektury tekstów autobiograficznych. W: Obcy – obecny. Literatura, sztuka i kultura wobec inności. Red. Paweł Cieliczko, Paweł Kuciński. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN 2008 s. 253-258.
Gunn Janet Verner: Sytuacja autobiograficzna. Przeł. Jadwiga Węgrodzka. W: Autobiografia. Red. Małgorzata Czermińska. Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria 2009 s. 145-168.
Hudzik Jan P.: Zrozumieć Śląsk. Różnica kulturowa i granice teorii. „Teksty Drugie” 2011 nr 5 s. 231-243.
Jałowiecki Bohdan: Przestrzeń historyczna, regionalizm, regionalizacja. W: Oblicza polskich regionów. Red. Bohdan Jałowiecki. Warszawa: UW EIRRiL 1996 s. 19-88.
Kalinowski Daniel: Kaszuby a badania postkolonialne. W: Nowy regionalizm w badaniach literackich. Badawczy rekonesans i zarys perspektyw. Red. Małgorzata Mikołajczak, Elżbieta Rybicka. Kraków: Universitas 2012 s. 115-134.
Kasperski Edward: Autobiografia. Sytuacja i wyznaczniki formy. W: Autobiografizm – przemiany, formy, znaczenia. Red. Hanna Gosk, Andrzej Zieniewicz. Warszawa: Elipsa 2001 s. 9-34.
Kiereś Małgorzata: Tradycja a współczesność. Kultura ludowa od schyłku XIX do początku XXI w. W: Ustroń 1305-2005. T. 1: 1305-1945. Red. Idzi Panic. Ustroń: Galeria na Gojach 2005.
Koniński Karol Ludwik: Robotnik bibliofilem. Przyczynek do bibliofilstwa na Śląsku. W: Tenże. Pisma wybrane. Warszawa: PAX 1955 s. 257-263.
Kubica Grażyna: Etos śląskich luteranów – interpretacja kulturowa. W: Taż. Śląskość i protestantyzm. Antropologiczne studia o Śląsku Cieszyńskim, proza, fotografia, Kraków: Wydawnictwo UJ 2011 s. 49-66.
Kubica Grażyna: Przemiany społeczno-kulturowe Ustronia z perspektywy socjologicznej i antropologicznej. W: Ustroń 1305-2005. T. 2: 1945-2005. Red. Lidia Szkaradnik i Katarzyna Szkaradnik. Ustroń: Galeria na Gojach 2007 s. 631-668.
Lacan Jacques: Funkcja i pole mówienia i mowy w psychoanalizie. Przeł. Barbara Gorczyca, Wincenty Grajewski. Warszawa: KR 1996.
Lejeune Philippe: Czy można zdefiniować autobiografię?. Przeł. Regina Lubas-Bartoszyńska. W: Tenże. Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii. Red. Regina Lubas-Bartoszyńska. Kraków: Universitas 2007 s. 1-19.
Listy Jana Wantuły z lat 1901-1909. Oprac. Roman Lutman. „Ze Skarbca Kultury. Biuletyn Informacyjny Zakładu Narodowego im. Ossolińskich” 1956 z. 1 s. 90-119.
Łebkowska Anna: Empatia i stereotyp w prozie współczesnej. W: Stereotypy w literaturze (i tuż obok). Red. Włodzimierz Bolecki, Grzegorz Gazda. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN 2003.
Nycz Ryszard: Możliwa historia literatury. „Teksty Drugie” 2010 nr 5 s. 167-184.
Pilch Józef: Dziennik. Zapiski bibliofila i dziejopisa z lat 1963-1995. Red. Katarzyna Szkaradnik. Ustroń: Galeria na Gojach 2013.
Pilch Józef: Jak to się z piórem zaczęło. „Kalendarz Cieszyński” 1994 s. 129-131.
Pilch Józef: Z dawnych dziejów książki polskiej na Śląsku Cieszyńskim. „Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej” 19:1976 s. 41-44.
Pilch Józef: Z Janem Wantułą na Gojach. Wspomnienia. „Biuletyn Informacyjny Biblioteki Śląskiej” 19:1976 s. 78-92.
Pilch Józef, Windholz Otto: List z Australii. „Pamiętnik Ustroński” 6:1993 s. 49-51.
Renza Louis: Wyobraźnie stawia veto. Teoria autobiografii. Przeł. Maciej Orkan-Łęcki. W: Autobiografia. Red. Małgorzata Czermińska. Gdańsk: Słowo/obraz terytoria 2009 s. 47-82.
Ricoeur Paul: O sobie samym jako innym. Przeł. Bogdan Chełstowski. Oprac. Małgorzata Kowalska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2003.
Rorty Richard: Przygodność, ironia i solidarność. Przeł. Wacław Jan Popowski. Warszawa: Wydawnictwo Spacja 1996.
Rosner Edmund: Józef z Gojów – miłośnik ludzi i książek. W: Józef Pilch wśród książek. Ustroń: Muzeum Hutnictwa i Kuźnictwa 1993, s. 4-7.
Skórczewski Dariusz: Teoria, literatura, dyskurs. Pejzaż postkolonialny. Lublin: Wydawnictwo KUL 2013.
Staszczak Zofia: Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne. Poznań: Wydawnictwo UAM 1978.
Sulima Roch: Małe ojczyzny. W: Tenże. Głosy tradycji. Warszawa: DiG 2001 s. 129-181.
Szczepański Jan: Cierpienie. W: Tenże. Sprawy ludzkie. Warszawa: Czytelnik 1984 s. 10-20.
Szczepański Jan: Czas narodu. W: Tenże. Czas narodu. Kielce: Elipsa 1999 s. 155-168.
Szczepański Jan: Dzienniki z lat 1935-1945. Red. Daniel Kadłubiec. Ustroń: Galeria na Gojach 2009.
Szczepański Jan: Dzienniki z lat 1945-1968. Red. Daniel Kadłubiec. Ustroń: Galeria na Gojach 2013.
Szczepański Jan: Europa, Europa!. „Odra” 1987 nr 9 s. 24-25.
Szczepański Jan: Fantazje na temat czasu. Lublin: TN KUL 1999.
Szczepański Jan: Historia mistrzynią życia?. Warszawa: Nasza Księgarnia 1990.
Szczepański Jan: Najważniejsze i najtrudniejsze. W: Tenże. Najważniejsze i najtrudniejsze. Warszawa: Centrum Upowszechniania Nauki PAN 1999 s. 37-104.
Szczepański Jan: Niezatarte ślady. W: Tenże. Rozmowy z dniem wczorajszym. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza 1987 s. 169-181.
Szczepański Jan: O Pamiętnikach Polaków. Wstęp do: Pamiętniki Polaków 1918-1978. Antologia pamiętnikarstwa polskiego. Wybór i oprac. Bronisław Gołębiowski, Mieczysław Grad, Franciszek Jakubczak. T. 1: Druga Rzeczpospolita 1918-1939. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1982 s. 30-47.
Szczepański Jan: Pamięć. „Odra” 1986 nr 3 s. 8-10.
Szczepański Jan: Pisma niemieckiego pastora [rec. książki ks. Roberta Fiedlera Tam jeszcze kęs polactwa]. „Zdanie” 1988 nr 4/5 s. 91-92.
Szczepański Jan: Ucieczka w politykę. „Odra” 1987 nr 7/8 s. 16-17.
Szczepański Jan: Wartość działania. W: Człowiek i świat wartości. Red. Józef Lipiec. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza 1982 s. 337-345.
Szczepański Jan: Wiara. W: Tenże. Korzeniami wrosłem w ziemię. Ustroń: Galeria na Gojach 2013 s. 70-72.
Szczepański Jan: Wizje naszego życia. Warszawa: Wydawnictwo Prywatnej Wyższej Szkoły Businessu i Administracji 1995.
Szczepański Jan: Wyzwania przyszłości. W: Tenże. Najważniejsze i najtrudniejsze. Warszawa: Centrum Upowszechniania Nauki PAN 1999 s. 105-133.
Szkaradnik Katarzyna: Socjolog „kreślący znaki wieczne”. Jana Szczepańskiego autoportret rozproszony. „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 58:2015 z. 1 s. 41-55.
Torzewski Wojciech: Hermeneutyka jako filozofia dziejowości. Studium myśli Diltheya, Yorcka, Heideggera, Gadamera i Vattima. Bydgoszcz: Wydawnictwo UKW 2012.
Uliasz Stanisław: O kategorii pogranicza kultur. W: Pogranicze kultur. Red. Czesław Kłak. Rzeszów: Wydawnictwo WSP 1997 s. 9-20.
Vattimo Gianni: Etyka. W: Tenże. Poza interpretacją. Znaczenie hermeneutyki dla filozofii. Przeł. Katarzyna Kasia. Red. Alicja Kuczyńska. Kraków: Universitas 2011 s. 39-53.
Waldenfels Bernhard: Topografia obcego. Studia z fenomenologii obcego. Przeł. Janusz Sidorek. Warszawa: Oficyna Naukowa 2002.
Wantuła Jan: List do syna Andrzeja z 2.03.1926 r. (w zbiorach rodziny, b. sygn.).
Wantuła Jan: Listy do przyjaciół. Oprac. Jan Broda, mps. Archiwum Muzeum Ustrońskiego, sygn. MU/A/25/W.
Wantuła Jan: Najdawniejszy chłopski ekslibris polski. Katowice: Oddział Śląski Towarzystwa Przyjaciół Książki 1978.
Wantuła Jan: Obrazki z huty trzynieckiej. W: Tenże. Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Red. Rozalia Rybacka. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1954 s. 240-274.
Wantuła Jan: Pamiętniki. Oprac. Władysław Sosna. Cieszyn: Macierz Ziemi Cieszyńskiej 2003.
Wantuła Jan: Walka o Śląsk Cieszyński. Przemówienie wygłoszone w styczniu 1934 r. w Ustroniu w 15. rocznicę najazdu czeskiego, mps (w zbiorach rodziny, b. sygn.).
Wantuła Jan: Wspomnienia wojenne 1939-1945, [1946] mps (w zbiorach rodziny, b. sygn.).
Weil Simone: Zakorzenienie. Wstęp do deklaracji obowiązków wobec istoty ludzkiej. W: Taż. Dzieła. Przeł. Małgorzata Frankiewicz. Poznań: Brama 2004 s. 929-1104.