Kompasy, mapy i stare bukłaki: kilka uwag o metaforze w narracji naukowej
Abstrakt
Artykuł jest zaproszeniem do ponownego namysłu nad nienową i niekoniecznie oryginalną kwestią — rolą metafory w pisarstwie naukowym. Bezpośrednim pretekstem jest metafora kompasu, mapy i treningu, a w innym planie „starych bukłaków, do których wlewa się młode wino”. Figur tych używa Sebastian Gałecki jako swoistego zwieńczenia swojej rozprawy Etyka chrześcijańska dla postchrześcijańskiej epoki, konfrontującej koncepcje: etyki sprawności charakteru (cnoty) (Alasdair MacIntyre), sumienia (John Henry Newman) i nowej teorii prawa naturalnego (John Finnis). Pozostawiając na uboczu istotę treści rozprawy, próbuję rozpoznać kilka kwestii i zagrożeń związanych ze stosowaniem przez autorów metafor. Uchodzą one, w nomenklaturze Umberto Eco, za „gorące” i metodologicznie podejrzane elementy tak samej refleksji, jak i sposobu pisania w nauce. Mimo wątpliwości i zastrzeżeń wobec metafory jako figury „nienaukowej”, chciałbym bronić prawa do jej poprawnego używania w filozofii, szczególnie – etyce. Za przykład takiego właśnie użycia uważam ich zastosowanie w książce Sebastiana Gałeckiego.
Bibliografia
Alquié, Ferdinand. 1989. Kartezjusz. Tłum. Stanisław Cichowicz. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.
Chmielewski, Adam. 1996. „Filozofia moralności Alasdaira MacIntyre’a”. Przedmowa do: Alisdaire MacIntyre. Dziedzictwo cnoty. Studium z teorii moralności. Tłum. A. Chmielewski, Warszawa; Wydawnictwo Naukowe PWN.
Coehlo, Paulo. 2000. Podręcznik wojownika światła. Tłum. Barbara Stępień. Warszawa: Drzewo Babel.
Descartes, René. 1988. Rozprawa o metodzie. Tłum. Wanda Wojciechowska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe [PWN].
Eco, Umberto. 2007. Jak napisać pracę dyplomową. Poradnik dla humanistów. Tłum. Grażyna Jurkowlaniec, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Elzenberg, Henryk. 1922. Marek Aureliusz. Z historii i psychologii etyki. Lwów, Warszawa: Nakładem Księgarni Polskiej im. B. Polonieckiego.
Elzenberg, Henryk. 2020. Kłopot z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu. Toruń: Wydaw-nictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Gałecki, Sebastian. 2020. Etyka chrześcijańska dla postchrześcijańskiej epoki. Kraków: Universitas.
Głąb, Anna. 2016. Literatura a poznanie moralne. Epistemologiczne podstawy etycznej krytyki literackiej. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Kot, Dobrosław. 2019. „Niesłychany obcy”. Ethos 32, nr 1 (125): 85-102.
MacIntyre, Alasdair. 1981. After Virtue: A Study in Moral Theory. London: Gerald Duckworth & Co. Ltd.
MacIntyre, Alasdair. 1988. Whose Justice? Which Rationality? London: Gerald Duckworth & Co. Ltd.
MacIntyre, Alasdair. 1990. Three Rival Versions of Moral Enquiry Encyclopaedia, Genealogy, and Tradition, London: Gerald Duckworth & Co. Ltd.
Nietzsche, Friedrich. 1905–1906. Zmierzch bożyszcz. Jak filozofuje się młotem. Przeł. Stanisław Wyrzykowski. Warszawa: W. L. Anczyc.
Pinker, Steven. 2016. Piękny styl. Przewodnik człowieka myślącego po sztuce pisania XXI wieku. Tłum. Agnieszka Nowak-Młynikowska. Sopot: SmakSłowa.
Ratzinger, Joseph. 2021. „Misja biskupa i teologa w obliczu problemów moralności naszych czasów. Wykład podczas warsztatów dla biskupów w Dallas, USA, 6-9 lutego 1984 roku: o pytaniach teologii moralnej”. W: Głosiciele Słowa i słudzy waszej radości. Tłum. Marzena Górecka i Monika Rodkiewicz. Opera omnia, t. XII. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Rothenberg, Albert. 1995. „Creative Cognitive Processes in Kekulé’s Discovery of the Structure of the Benzene Molecule”. The American Journal of Psychology 108, no. 3: 419–38, https://doi.org/10.2307/1422898.
Tatarkiewicz, Władysław. 1971. „Trzy etyki. Studium z Arystotelesa”. W: Droga do filozofii i inne rozprawy filozoficzne, t. I, 324–338. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe [PWN].
Tokarczyk, Roman Andrzej. 2009. Przykazania etyki prawniczej. Księga myśli, norm i rycin. Warszawa: Wolters Kluwer Polska.
Wróblewski, Andrzej Kajetan. 2009. Taniec atomów, „Wiedza i Życie” nr 8 (sierpień): 65.
Zawisławska, Magdalena. 2001. Metafora w języku nauki. Na przykładzie nauk przyrodniczych, Warszawa: Wydawnictwa Wydziału Polonistyki UW.
Zdrenka, Marcin T. 2013. „Trzy przyległości przyjaźni: przytomność – przygodność – przypowieść”. Ethos” 26 nr 3 (103), s. 105–120.
Zdrenka, Marcin. 2016. „Morbus etymologicus? Philosophers in the element of etymologisation”. Kultura i Edukacja. Quarterly no. 2 (112): 128–144. DOI: https://doi.org/10.15804/kie.2016.02.10.
Copyright (c) 2022 Roczniki Filozoficzne
![Creative Commons License](http://i.creativecommons.org/l/by-nc-nd/4.0/88x31.png)
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.